گردى هر چند تمايل مختصرى باشد ما عذاب دو چندان زندگى كه مجرمين را با آن شكنجه مىدهيم و عذاب دو چندان مرگ را كه در عالم ديگر با آن شكنجه شان مىدهيم به تو خواهيم چشانيد . و در مجمع از ابان بن تغلب روايت كرده كه گفته است مراد از ضعف عذاب عذابى است كه درد و الم آن دو چندان باشد ، و معنا اين است كه ما عذاب دنيا و آخرت ( هر دو ) را به تو مىچشانيم ، آن گاه به گفته شاعر استدلال كرده كه گفته است . لمقتل ما لك اذ بان منى ابيت الليل فى ضعف اليم كه مقصود از ضعف اليم عذاب اليم است يعنى وقتى مالك از من جدا گشت و كشته شد آن شب را در عذاب اليمى صبح كرديم . و اينكه در ذيل آيه فرمود : * ( « ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً » ) * تشديد در تهديد است ، و معنايش اين است كه در اين صورت عذاب واقع خواهد شد ، و هيچ راه گريزى از آن نخواهد بود « 1 » . * ( « وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا » ) * . كلمه « استفزاز » به معناى سوق دادن و تحريك خفيف و آسان است ، و الف و لام در « الأرض » براى عهد است ، و مقصود از آن زمين معهود ، مكه معظمه است ، و كلمه « خلاف » به معناى بعد است ، و مقصود از قليل زمان اندك است . و معناى آيه اين است كه مشركين نزديك بود كه ترا وادار كنند تا از مكه بيرون شوى ، و اگر ايشان ترا بيرون مىكردند ، بعد از رفتن تو ، زمان زيادى زنده نمىماندند ، بلكه پس از مدت كوتاهى همه هلاك مىشدند . بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد اتحادى است كه مشركين با يهود كردند تا آن جناب را از سرزمينهاى عرب بيرون كنند . و ليكن اين احتمال بعيد به نظر مىرسد چرا كه سوره مورد بحث ، مكى است و آيات آن هم در يك سياق است و گرفتارى رسول خدا ( ص ) با يهوديان در مدينه و بعد از هجرت بوده است .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 4 ، جزء 15 ، ص 82 ، چاپ بيروت . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 4 ، جزء 15 ، ص 83 .